هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا يعنى مشركين قريش آن جماعتىاند كه نگرويدند به خدا و برسول او وَ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ و منع كردند شما را از دخول مسجد الحرام و طواف كعبهء معظمه و بجا آوردن عمرهء مفرده كه اراده داشتيد وَ الْهَدْيَ و منع كردند شتران و گوسفندانى را كه ذبح مىكنند مَعْكُوفاً در حالتى كه بازداشته شده بوده است آن هدى أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ از آنكه برسد بجاى خود يعنى بمقام نحر مراد در اينجا مكه است زيرا كه هدى عمره را ذبح نميكنند مگر در مكه چنانچه هدى حج را ذبح نميكنند مگر در ارض منى و بعد از منع حضرت فرمود كه در همان حديبيه ذبح هدى كنند وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ محتمل است كه ان تطئوهم بدل باشد از ضميرهم در لم تعلموهم و چون بدل بجاى مبدل منه است لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ بتقدير ( لم تعلموا ان تطؤهم ) است و حاصل معنى آيه اينست كه و همانا اگر نبودندى مردان ايمان آورنده در مكهء معظمه كه نميدانستيد شما اينكه پايمال خواهيد كرد ايشان را در حين محاربه با قريش فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ پس بدينجهت ميرسيد شما را از كفار قريش مكروهى كه آن تعيير و سرزنش ايشانست مر شما را كه شما مؤمنانرا مانند كافران بقتل مىآريد بِغَيْرِ عِلْمٍ بدون علم اين كفار كه بر قتل خطا تعيير و سرزنش نيست هر آينه دست شما را از قتل كفار قريش كوتاه نميكرديم و حكم بقتل اين گروه مينموديم . و ازين ترجمه معلوم شد كه ضمير منهم در آيهء : فتصيبكم منهم راجع بكفار قريش است و ميتواند كه راجع برجال مؤمنين باشد به اين معنى كه پس ميرسيد شما را از رجال مؤمنين وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ يعنى از قتل ايشان مكروهى كه آن وجوب ديت يا كفارهء قتل و تاسف و ندامت بر آنست بدون معرفت شما به حال آن جماعت و بايمان ايشان درين صورت به غير علم متعلق است بقول خداى تعالى كه فرموده : فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ و بعضى كه به غير علم را متعلق بان تطئوهم گرفته‌اند و ان تطئوهم را بدل از ضميرهم دانسته‌اند معنى را چنين گفته‌اند كه اگر نه رجال